Thức tỉnh - 8. BÁC ÁI NGỤY TRANG
Bác
ái thật ra chỉ là sự vị kỷ giả dạng dưới chiêu bài vị tha. Bạn bảo rằng không
bao giờ mình có thể giả dối khi mà mình đang thật sự cố gắng để yêu thương và
thành tín? Nào bạn hãy để tôi giản lược vấn đề này. Ta hãy giản lược tối đa
nhé. Thậm chí ta hãy rút nó lại một cách gọn nhất có thể, ít nhất là để làm bước
khởi đầu. Có hai loại ích kỷ. Loại thứ nhất là ta dành cho mình cái khoái lạc của
việc làm thỏa mãn chính mình. Ta thường gọi loại ích kỷ nầy là qui ngã. Loại thứ
hai là ta dành cho mình cía khoái lạc được làm thỏa mãn người khác. Đây là một
loại ích kỷ tinh tế hơn.
Loại
ích kỉ thứ nhất rất rõ ràng, dễ thấy; ngược lại loại thứ hai rất kín ẩn, khó thấy
và do đó nguy hiểm hơn. Bơi vì trong trường hợp này ta dễ cảm thấy mình rất cao
thượng. Nhưng mổ xẻ tới cùng thì té ra ta chẳng cao thượng tí nào. Kìa, bạn muốn
phản đối điều tôi vừa nói đấy ư? Tốt lắm.
Này,
thưa bà, bà bảo rằng trong trường hợp của bà – bà sống một mình, lui tới nhà xứ
và dành một số giờ để phục vụ. Nhưng bà cũng thừa nhận rằng bà làm thế bởi một
lý do ích kỷ - bởi nhu cầu được đòi hỏi của bà – và bà cũng biết rằng bà cần được
người ta đòi hỏi theo một cách thế sao cho bà cảm thấy được rằng mình đang đóng
góp chút đỉnh gì đó cho đời. Bà cũng phân trần rằng người ta cũng cần bà làm thế
đấy chứ, có qua có lại mà!
Bà
gần hiểu ra rồi đấy! Chúng tôi phải học với bà. Đúng vậy. Người ta có lý khi bảo:
“Hòn đất ném đi, hòn chì ném lại”. Khi tôi đi cứu tế, tôi cho một cái gì đó,
tôi nhận một cái gì đó. Như vậy là đẹp. Như vậy là đúng và là thực tế. Song như
vậy không phải bác ái mà chỉ là sự vị kỷ sáng suốt.
Còn
ông, thưa ông, ông xét nét rằng Tin Mừng Đức Giesu nói cho cùng cũng là một thứ
Tin Mừng vụ lợi. Chúng ta thực thi bác ái để đạt được sự sống vĩnh cửu. “Hãy đến,
hỡi những kẻ Cha Ta đã chúc phúc, vì khi Ta đói – các ngươi đã cho ta ăn”, v.v…
Ông bảo vậy thì có khác gì điều tôi đã nói ở trên. Ông còn bảo khi ta nhìn Đức
Giesu, ta thấy cá hành vi tế độ của Ngài là những hàng vi vô cùng vụ lợi, những
hàng vi nhằm chinh phục các linh hồn cho đời sống vĩnh cửu. Ông thấy rằng tất cả
ý nghĩa cuộc sống không gì ngoài việc tìm kiếm điều lợi cho mình qua những hành
vi bác ái.
Ông
nói vậy cũng được thôi. Nhưng ông đã ăn gian rồi đấy – bởi ông đã lôi tôn giáo
vào đây. Giá như ta dành việc đề cập đến Phúc Âm, đến Kinh Thánh, đến Đức Giêsu
co phần cuối của cuộc tĩnh tâm này. Bây giờ mà đề cập nhiều thì vấn đề càng rối
rắm hơn đấy. “Ta đói các ngươi cho ta ăn; Ta khát các người cho uống…”, và họ
đã trả lời ra sao? “Có khi nào? Có khi nào chúng tôi thấy Ngài đói khát mà cho
ăn cho uống đâu?” Nghĩa là họ đã làm mà chính họ không biết! Đôi khi tôi có ý kỳ
cục là: khi vị vua nói “Vì Ta đói các ngươi đã cho ta ăn” thì đám người bên phải
nhao nhao lên: “Đúng là vậy. Lạy Chúa. Chúng tôi biết rõ mà!”, thế là vị vua
chưng hửng: - “Ta không nói chuyện với các ngươi. Các ngươi nói bậy rồi. Các
ngươi phải nói mình không biết mới đúng”. Ông thích thú với mẩu chuyện này à?
Nhưng ông cũng thuộc trong số “chúng tôi biết rõ” đó đấy. Ông biết rõ cái khoái
lạc bên trong khi ông thực hiện những hành vi bác ái. Ha ha! Quả là đối ngược hẳn
với những kẻ thưa lên như vầy: “Tôi có làm gì lớn lao lắm đâu. Tôi có cho đi
thì tôi cũng có nhận lại. Tôi không hề có ý nghĩ rằng mình đã làm việc gì tốt.
Tay trái tôi chẳng hay biết việc tay phải tôi làm”. Ông nên nhớ điều này, một
việc tốt chỉ đang kể là tốt khi ông không ý thức rằng mình đang làm một điều tốt.
Chẳng bao giờ ông tốt cho bằng lúc ông không biết rằng ông tốt. Hay như vị Suji
vĩ đại (nhà thần bí đạo Hồi) đã nói: “Một vị thánh là một vị thánh cho tới khi
vị ấy biết mình là một vị thánh”. Vô ngã! Vô ngã!
Có
người sẽ lý luận: “Khoái lạc mà tôi nhận được khi tôi cống hiến – đó chẳng phải
là sự sống vĩnh cửu ở ngay đây là lúc nầy sao?”. Tôi không biết. Tôi chỉ biết gọi
đó là khoái lạc thôi chứ không bận tâm đến một tên gọi nào khác có thể có của
nó. Chuyện đó hãy đợi sau này, khi chúng ta đi vào lãnh vực tôn giáo. Nhưng tôi
muốn nói ngay từ đầu rằng tôn giáo không nhất thiết phải gắn liền với linh đạo.
Tôi nhắc lại là không nhất thiết. Vì thế, xin đừng lôi kéo tôn giáo vào chỗ nầy.
À,
bạn sẽ nêu vấn nạn: “Vậy thì nên nghĩ sao về chuyện người lính nằm đè lên trái
lựu đạn để cứu những người khác? Nên nghĩ sao về chuyện người nọ leo lên một
chiếc xe cam nhông chở đầy chất nổ và lao vào trại lính Mỹ ở Beirut?” Nên nghĩ
sao ư? “Không ai có tình yêu mãnh liệt hơn tình yêu của anh ta”. Nhưng những
người lính Mỹ thì sẽ không nghĩ như thế. Họ sẽ bảo rằng việc làm của anh ta có
chủ ý gì đó. Bạn cho rằng sự việc thật hãi hùng cho anh ta phải không? Nhưng
tôi bảo đảm với bạn là anh ta không nghĩ như vậy. Anh ta nghĩ rằng anh đang đi
vào thiên đàng. Và cũng tương tự vậy, chuyện người lính nằm đè lên trái lựu đạn.
Tôi
đang cố minh họa một hành động mà trong đó không còn có cái tôi, trong đó bạn
đã thức tỉnh và những việc bạn làm là những việc được làm qua bạn. Nghĩa là, đó
là những sự xảy ra đúng hơn là những việc làm. “Việc đó hãy được làm nơi tôi”.
Tôi không từ chối nó. Còn hễ tôi làm việc đó thì tôi đã cho thấy có sự ích kỷ
trong hành vi của tôi. Sự ích kỷ ấy đã có khi chỉ là: “người ta sẽ tưởng nhớ
tôi như một vị đại anh hùng” hoặc là: “tôi không thể sống được nếu như tôi
không làm điều đó; tôi không thể sống được với cái ý nghĩ là tôi đã bỏ chạy”.
Song xin bạn nhớ cho là tôi không bảo rằng không bao giờ có loại hành động
trong đó không có cái tôi. Có thể lắm chứ. Bạn sẽ bảo: “trường hợp một người mẹ
cứu một đứa con – đứa con của bà – thì sao?” Thì thử giải thích xem tại sao bà
không cứu đứa con của người hàng xóm! Vấn đề là ở chỗ “đứa con của bà”. Trường
hợp một người lính hi sinh cho tổ quốc cũng vậy; đó là tổ quốc của anh ta. Nhiều
cái chết kiểu đó làm tôi suy nghĩ mãi. Tôi tự hỏi: “Phải chăng đó là kết quả của
sự tẩy não?”. Các vị tử đạo cũng quấy rầy tôi. Tôi tưởng tượng các vị ấy đã bị
tẩy não. Các vị rử đạo của Hồi giáo, Ấn giáo, Phật giáo, Kitô giáo… đều đã bị tẩy
não!
Các
vị nầy luôn mang trong đầu cái suy nghĩ rằng họ phải chết và chết mới là một điều
cao cả. Họ nhửng nhưng đi thẳng vào cái chết. Tuy nhiên xin nhớ cho là tôi
không bảo hết thảy các vị ấy đều như vậy. Và tôi cũng không loại trừ khả năng hết
thảy các vị ấy đều như vậy. Họ đã được tẩy não đến độ sẵn sàng chết. Đôi khi tôi
tự nhủ cái quá trình mà chúng ta dùng để đào luyện một vị thánh – chẳng hạn
thánh Phanxicô Xaviê – có lẽ cũng không khác gì cái quá trình để đào luyện một
tên khủng bố. Người ta có thể làm một cuộc linh thao 30 ngày và trở về với ngọn
lửa tình yêu Đức Kitô bừng cháy mà vẫn không hề có chút tự giác nào. Không chừng
họ có thể trở thành một xì căng đan lớn. Họ nghĩ mình là đại thánh. Tôi không
có ý bôi bác thánh Phanxicô Xaviê ở đây, ngài có lẽ là một vị đại thánh thật,
song ngà cũng chỉ là một vị bề trên rất dở. Thật đấy. Thử ngiên cứu lịch sử của
ngài mà xem. Thánh Inhaxio vẫn thường xuyên phải can thiêtpj vào để cứu vãn những
tai hại mà con người tốt lành này gây ra do sự bất bao dung của mình. Bạn cần
phải bất bao dung nhiều nữa mới mong đạt được điều mà thánh Phanxicô Xaviê đã đạt
được. Cứ lên đường, xông lên thẳng tiến – dẫu cho bao xác người gục chết hai
bên đường. Thánh Phanxicô Xaviê bị phê phán cũng chính là ở điểm này. Ngài thường
tống cổ người ta ra khỏi dòng và những người này đã khiếu nại với thánh
Inhaxiô, đấng vẫn thường bảo: “Mời bạn về Rôma để chúng ta thảo luận chuyện
đó”. Và thánh Inhaxiô đã kín đáo nhận họ trở lại. Bạn tìm thấy được bao nhiêu sự
tự giác trong trường hợp nầy? Và ai đúng ai sai ta cũng chẳng biết.
Tôi
không phủ nhất có thể có những động cơ tinh tuyền. Tôi chỉ nói rằng thường mọi
việc ta làm đều nằm trong mục đích vụ lợi. Mọi việc, không trừ việc nào. Khi bạn
làm một điều gì đó vì tình yêu Đức Kitô, vậy có phải là ích kỷ không? Phải, nó
là ích kỷ. Cũng vậy, bạn đang vụ lợi khi bạn hành động vì tình yêu tha nhân.
Tôi xin giải thích điều này.
Giả
sử bạn đang sống ở Phoenix và nuôi trên 500 trẻ mỗi ngày. Bạn có một cảm giác
hài lòng về công việc đó chứ? Và hẳn là bạn không muốn có lúc nào phải khó chịu
vì công việc đó phải không? Thế mà nhiều khi nó làm bạn khó chịu đấy. Và một số
người vẫn làm việc này việc nọ để không phải bị những cảm giác khó chịu. Họ gọi
đó là bác ái. Không ai bắt bẻ gì được về hành động của họ. Nhưng đó không phải
là tình yêu. Dầu sao cũng cám ơn Chúa vì bạn đang làm việc cho con người và vì
công việc ấy cũng thích thích. Hết sẩy! Bạn là một người lành mạnh vì bạn “ích
kỷ”. Lành mạnh thật đấy.
Tôi
xin tóm lại điều tôi đang nói về đức ái vô vụ lợi. Tôi đã nói là có hai loại
ích kỷ; song lẽ ra phải nói là ba. Loại thứ nhất, khi tôi làm điều gì đó – hay đúng
hơn – khi tôi dành cho mình cái khoái lạc của việc thỏa mãn chính mình; loại thứ
hai, khi tôi dành cho mình cái khoái lạc của việc thỏa mãn người khác. Đừng tự
mãn về điều đó. Đừng tưởng mình đã trở nên một đại nhân. Bạn vẫn là một người rất
bình thường thôi, có điều bạn có được những sở thích tao nhã. Sở thích của bạn
tốt thật nhưng sở thích không phải là tiêu chuẩn để đánh giá linh đạo của bạn.
Thuở còn bé bạn khoái coca-cola; bây giờ cao niên, bạn thích uống bia lạnh vào
những ngày nóng bức. Nghĩa là bây giờ có những sở thích tốt hơn. Tuy nhiên,
đàng nào bạn cũng tìm khoái lạc của bạn thôi, khác chăng là bây giờ khoái lạc ấy
của bạn nằm trong cái khoái lạc làm vui lòng người khác. Rồi bạn sẽ có loại ích
kỷ thứ ba – loại ích kỷ tệ hại nhất: Bạn làm điều tốt để tránh cảm giác khó chịu.
Bạn bực dọc chứ không khoan khoái để làm nó. Bạn ghét nó. Bạn vừa hy sinh vừa
quằm rằm. Ấy! Bạn chưa biết mình bao nhiêu đâu nếu bạn cho rằng mình không phải
là người như vậy.
Nếu
tôi được một đô la mỗi khi tôi làm những việc khiến mình khó chịu thì bây giờ
tôi đã là triệu phú mất rồi. Tôi sẽ gợi cho bạn hiểu cách nó diễn biến nhé: - “Thưa
cha, tối nay con có thể gặp cha được không ạ?” – “Ừ, con cứ đến”. Tôi không muốn
gặp anh ta nữa. Tối nay tôi muốn xem truyền hình, nhưng làm sao tôi có thể nói “không”
với anh ta được? Tôi không có can đảm từ chối. “Con cứ đến”, miệng nói thế
nhưng lòng tôi nghĩ: “Chúa ơi, con lại phải chịu đựng nỗi khổ này”.
Gặp
anh ta tôi bực mình lắm, mà nói “không” với anh ta tôi cũng bất an – tôi chọn
điều dữ ít hơn giữa hai điều dữ: “Ừ, con cứ tới”. Tôi thầm mong chuyện này
chóng xong, và để được thế, tôi rắp tâm sẽ làm bộ mặt thật lạnh. Thế nhưng, lại
trật đường rầy: - “Khỏe không con?” – “Khỏe lắm ạ”, anh ta trả lời và cứ thế
huyên thiên chuyện không đầu không đuôi trong lúc tôi sốt cả ruột: Trời đất!
Không biết bao giờ anh ta mới đi vào vấn đề - và tôi nói với anh ta ẩn ý muốn
chấm dứt câu chuyện: - “Chà, vấn đề ấy không có chi rắc rối”. Rồi tôi bảo anh
ta về. “Úi chà, thoát được của nợ”, tôi tự nhủ. Sáng hôm sau, lúc điểm tâm – (bứt
rứt vì mình đã xử sự thô lỗ) – tôi đến gần anh ta và bảo: - “Đỡ không con?” Anh
ta đáp: - “Ổn rồi cha ạ”, và anh ta còn thêm: - “Thưa cha, những điều cha dạy
con tối qua đã thực sự giúp con. Vậy hôm nay sau cơm trưa con gặp cha được
không ạ?” Trời đất ơi!
Bạn
hành động để khỏi bứt rứt; đó là loại bác ái tệ hại nhất. Bạn không có can đảm
để nói toạc ra rằng bnạ muốn được ở một mình. Bạn muốn được người ta ngĩ bạn là
một linh mục tốt! Bạn giải thích rằng vì bạn không muốn làm khổ người khác à?
Thôi đi, tôi không tin đâu. Tôi không tin bất cứ kẻ nào tuyên bố rằng mình
không muốn làm khổ người khác. Bởi chúng ta muốn làm khổ người khác, đặc biệt một
số người nào đó. Chúng ta thích vậy. Và chúng ta vui mừng khi thấy có ai đó
đang gieo tai rắc họa cho người khác. Chúng ta không muốn tự mình ra tay hành
khổ thiên hạ chỉ vì chúng ta sợ cắn rứt! A, vấn đề là thế đó. Sở dĩ chúng ta
không hành khổ người ta là vì chúng ta muốn giữ thanh danh, giữ cảm tình và muốn
tránh búa rìu dư luận.
Awareness (Thức tỉnh) - Anthony De Mello
Recent Comments